यमोसा पर्व चितवन र छिमेकी नवलपुर क्षेत्रका थारु समुदायले परम्परागत रूपमा मनाउँदै आएको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्व हो। यसलाई यमोसा, यम्वासा वा पितृ औँसी पनि भनिन्छ। यो पर्व दिवंगत भएका बुबा–आमा, हजुरबुबा–हजुरआमा तथा परिवारका अन्य पुर्खाहरूको सम्झना गर्दै उनीहरूको आत्माको शान्ति र कल्याणको कामना गर्न मनाइन्छ।
यो केवल पूजा गर्ने दिन मात्र होइन; पुर्खाप्रतिको सम्मान, पारिवारिक सम्बन्ध, पाहुनाको सत्कार र थारु समुदायको मौलिक संस्कृतिलाई पुस्तान्तरण गर्ने अवसर पनि हो।
१. यमोसा पर्व कहिले मनाइन्छ?
यमोसा सामान्यतया सोह्रश्राद्धको अन्तिम दिन पर्ने आश्विन महिनाको औँसीमा, दसैँको घटस्थापनाभन्दा अघिल्लो दिन मनाइन्छ। यो पर्व मुख्यतः दुई दिनसम्म चल्छ।
२. यमोसा पर्व कसरी मनाइन्छ?
पहिलो दिन — मछुवारी (माछा मार्ने दिन)
यमोसाको अघिल्लो दिन परिवारका सदस्य वा गाउँलेहरू समूहमा मिलेर खोला, नदी, ताल र पोखरीमा जाल, घोंका, ढडिया तथा अन्य परम्परागत साधन प्रयोग गरी माछा मार्ने गर्छन्। पर्वका लागि माछा तथा अन्य खानेकुराको तयारी गरिन्छ। कतिपय परिवारमा मासुका परिकार र पूजाका सामग्री पनि तयार पारिन्छन्।
दोस्रो दिन — पितृ स्थापना र पूजा
बिहानै सिरु घाँस काटेर ल्याइन्छ। त्यसलाई सफा गरी करिब एक हात लामो कुचीजस्तो मुठा बनाइन्छ। घरअगाडि गोबरले लिपपोत गरिएको स्थानमा पिर्का वा कुर्सीमाथि राखेर फूलले सजाइन्छ। यसरी पितृको प्रतीक स्थापना गर्ने परम्परालाई थारु भाषामा ‘पहुनी बेठोइ’ भनिन्छ।
पितृलाई अर्पण गर्ने परम्परा
परिवारका सदस्यहरू नुहाइधुवाइ गरी सफा कपडा लगाएर पितृको पूजा गर्छन्। परम्पराअनुसार पानी, रक्सीका केही थोपा तथा अन्य सामग्री चढाइन्छ। कतिपय घरमा ल्वाङ, सुकमेल, पान, सुपारी र फूल पनि राखिन्छन्। यसरी पितृप्रति श्रद्धा व्यक्त गरेपछि खानपिन सुरु गरिन्छ।
पाहुनालाई बोलाएर मिठो खाना खुवाउने
विशेषगरी छोरी–ज्वाइँ, बहिनी–ज्वाइँ, आफन्त र अन्य पाहुनालाई निमन्त्रणा गरी माछा, मासु, भात तथा विभिन्न परिकार खुवाइन्छ। पाहुनालाई पितृकै सम्मानको प्रतीकका रूपमा हेर्ने चलन छ। पाहुनालाई खुवाइसकेपछि मात्र घरका सदस्यहरूले खाना खाने परम्परा पनि छ।
गीत, नाच र गाउँको रमाइलो
गाउँका मानिसहरू भेला भएर पिङ खेल्ने, परम्परागत गीत गाउने र झाम्टा लगायतका सांस्कृतिक नाचगान गर्ने चलन छ। बालबालिका तथा महिलाहरू समूहमा घरघर पुगेर यमोसा खाने परम्परामा सहभागी हुने गर्छन्। यसले समुदायमा आपसी सद्भाव र एकता बढाउँछ।
३. यमोसा पर्वको मुख्य महत्त्व के हो?
* पितृको सम्झना: दिवंगत पुर्खाहरूलाई श्रद्धा अर्पण गर्दै उनीहरूको आत्माको शान्तिको कामना गर्नु।
* पाहुना सत्कार: पाहुनालाई सम्मानपूर्वक भोजन गराउनु र पारिवारिक सम्बन्ध बलियो बनाउनु।
* थारु संस्कृति संरक्षण: परम्परागत पूजा, खानपान, भेषभूषा, गीत र नृत्यलाई जोगाउनु।
* सामुदायिक एकता: परिवार र गाउँका मानिसहरू एकै ठाउँमा भेला भएर सुखदुःख साटासाट गर्नु।
* पारिवारिक शोकसँग सम्बन्ध: कतिपय परिवारमा एक वर्षभित्र मृत्यु भएको अवस्थामा यमोसाको दिन बरखी समापन गर्ने तथा आफ्नै पारिवारिक परम्पराअनुसार विशेष संस्कार गर्ने चलन छ।
### ४. यमोसा पर्व किन विशेष छ?
यमोसा चितवनका थारु समुदायको ऐतिहासिक पहिचानसँग जोडिएको मौलिक पर्व हो। यसले मानिसहरूलाई आफ्ना पुर्खाहरूलाई नबिर्सन, आफन्तसँग सम्बन्ध कायम राख्न र पाहुनालाई सम्मान गर्न सिकाउँछ।
यस पर्वका विधि परिवार, गाउँ र स्थानीय परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छन्। त्यसैले सबै थारु परिवारले ठ्याक्कै एउटै तरिकाले मनाउँछन् भन्न मिल्दैन।
निष्कर्षमा: यमोसा भनेको दिवंगत पुर्खाको सम्झना, पितृपूजा, पाहुना सत्कार र सामुदायिक एकताको संगम हो। यो चितवन र नवलपुर क्षेत्रका थारु समुदायको अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदा हो, जसको संरक्षण गर्नु आजको पुस्ताको पनि जिम्मेवारी हो।
