जनकपुरधाम। महोत्तरीको जलेश्वर कारागारबाट जेनजी आन्दोलनका बेला भागेका कैदीबन्दीमध्ये अझै २५० जना फरार रहेका छन्। आन्दोलनको मौका छोपी कारागार तोडेर भागेका ५७६ कैदीबन्दीमध्ये हालसम्म ३२६ जना फर्किसकेको जलेश्वर कारागारका प्रमुख अशोककुमार क्षेत्रीले बताए।
गत भदौ २३ र २४ गते देशभर चलेको आन्दोलनका क्रममा भदौ २४ गते महोत्तरीको सदरमुकाम जलेश्वर नगरपालिका–२ स्थित जलेश्वर कारागार तोडेर कैदीबन्दी भागेका थिए। भाग्नेमा ४० जना भारतीय नागरिकसमेत थिए।
कारागार प्रशासनले भदौ २५ गते नै सञ्चारमाध्यममार्फत सबै फरार कैदीबन्दीलाई फर्किन आह्वान गरेको थियो। त्यसयता विभिन्न समयमा कैदीबन्दी आफैँ उपस्थित हुँदै आएका छन्। कारागार प्रमुख क्षेत्रीका अनुसार हालसम्म ३१६ नेपाली र १० भारतीय गरी जम्मा ३२६ जना फर्किसकेका छन् भने फर्किने क्रम अझै जारी छ। ‘सुरुदेखि नै हामीले सबैलाई फर्किन आग्रह गरेका थियौँ, अहिले पनि केही कैदीबन्दी आफैँ आएर उपस्थित भइरहेका छन्,’ क्षेत्रीले भने।
फर्किने कैदीबन्दीलाई कारागार ऐन, २०७९ तथा नेपालको प्रचलित कानुनअनुसार कारबाही गरिनेछ। यस्तै, फरार कैदीबन्दीलाई लुकाउने, छिपाउने वा आश्रय दिने व्यक्तिमाथि पनि कानुनअनुसार कारबाही हुने क्षेत्रीले प्रस्ट पारे। भागेका कैदीमध्ये १३ जनालाई भारततर्फ जाँदै गरेको अवस्थामा भारतीय प्रहरीले पक्राउ गरेको थियो। उनीहरूलाई पुनः नेपाल फर्काएर कारागारमा बुझाउन भारतीय प्रहरीले सहयोग गरेको थियो भने बाँकी कैदीबन्दी स्वेच्छाले फर्किएका हुन्।
देशकै पुराना कारागारमध्ये एक मानिने जलेश्वर कारागार वि.सं. १९१३ मा निर्माण भएको हो। केही नयाँ भवन बने पनि अधिकांश संरचना पुरानै छन्। जलेश्वर नगरपालिका–२ मा करिब ६ बिघा जग्गा उपलब्ध भए पनि अहिलेसम्म नयाँ भवन निर्माणको काम अघि बढ्न सकेको छैन। पुरानो र जीर्ण भवनकै भरमा कारागार सञ्चालन गर्नुपर्दा व्यवस्थापनमा कठिनाइ भइरहेको प्रशासनले जनाएको छ।
कारागार प्रशासनका अनुसार २०० जना राख्ने क्षमता रहेको कारागारमा अहिले त्यसको दोब्बरभन्दा बढी कैदीबन्दी छन्। धनुषा र महोत्तरीलगायत जिल्लाका कैदीबन्दी यही कारागारमा राखिन्छन्। अन्य जिल्लाबाट ल्याइने थुनुवालाई समेत यहीँ व्यवस्थापन गर्नुपर्दा चाप बढ्दै गएको छ। वर्षायाम सुरु हुन लागेकाले डुबानको जोखिमसमेत रहेको प्रशासनले जनाएको छ।
कारागार प्रमुख क्षेत्रीले खानेपानी र खानाको व्यवस्थापन सामान्य अवस्थामा रहे पनि औषधिको व्यवस्थापनमा समस्या रहेको बताए। ‘खाना र पानीको व्यवस्थापन भइरहेको छ तर कैदीबन्दी धेरै भएकाले औषधिको समस्या भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘बजेट पर्याप्त नहुँदा आवश्यक औषधि समयमा जुटाउन गाह्रो भइरहेको छ।’ समयमै औषधि उपलब्ध गराउन नसक्दा बिरामी कैदीबन्दीलाई थप समस्या हुने गरेको र पुरानो भवन तथा भिडभाडका कारण सङ्क्रमण फैलिने जोखिमसमेत बढेको उनले बताए।
नयाँ भवन निर्माण भए व्यवस्थापनमा धेरै सहज हुने कारागार प्रशासनको भनाइ छ। पर्याप्त ठाउँ र आधुनिक संरचना बनेपछि कैदीबन्दीका लागि पुस्तकालय, सीपमूलक तालिम, खेलकुद तथा अन्य सुधारमुखी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सहज हुने प्रमुख क्षेत्रीले बताए।
केही दिनअघि कारागार जीवन बिताएर छुटेका एक व्यक्तिले पनि कारागारभित्रको अवस्था सुधार गर्नुपर्ने बताए। कारागारभित्र सामान्य व्यवस्थापन भए पनि कैदीबन्दीले कष्टकर जीवन बिताउनुपरेको उनको गुनासो छ। ‘दिनभर एउटै ठाउँमा बस्नुपर्छ, मनोरञ्जन, खेलकुद वा पुस्तकालयको राम्रो व्यवस्था छैन,’ उनले भने, ‘सीप सिक्ने ठाउँ र काम गर्ने वातावरण भए कैदीबन्दीलाई भविष्यमा जीविकोपार्जन गर्न सजिलो हुन्थ्यो।’ अवसर नहुँदा धेरै कैदीबन्दी एक्लोपन र मानसिक तनावको समस्यामा पर्ने गरेको बताउँदै उनले कारागारलाई सजाय दिने ठाउँ मात्रै नभई सुधार केन्द्रका रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिए।
यता, महोत्तरीका प्रमुख जिल्ला अधिकारी इन्द्रदेव यादवले फरार रहेका कैदीबन्दीको खोजतलास जारी रहेको बताए। उनका अनुसार नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र अन्य सुरक्षा निकाय परिचालन गरेर खोजी कार्य भइरहेको छ। ‘फरार रहेका कैदीबन्दीलाई पक्राउ गर्न सुरक्षाकर्मी परिचालित छन्, खोजी कार्य निरन्तर जारी छ,’ उनले भने।
पुरानो संरचना, सीमित स्रोतसाधन र बढ्दो कैदीबन्दीको चापका बिच जलेश्वर कारागार अहिले गम्भीर चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। नयाँ भवन निर्माण र सुधारमुखी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके मात्रै कारागार व्यवस्थापन सहज हुने जलेश्वर–२ का नागरिक समाजका अगुवा राकेश चौधरी बताउँछन्।
