काठमाडौँ । महिलाहरू पुरुषहरूको तुलनामा लामो समयसम्म बाँच्ने भए पनि उनीहरूको स्वास्थ्य भने त्यति राम्रो नहुने एक रिपोर्टले देखाएको छ । 

 वर्ल्ड हेल्थ फोरमको ‘महिला स्वास्थ्य अन्तर’ घटाउने रिपोर्टले विश्वका विभिन्न क्षेत्र र आयस्तरहरूमा महिलाहरूले आफ्नो जीवनको करिब २५ प्रतिशत बढी समय खराब स्वास्थ्य अवस्थामै बिताउने गरेको देखाएको हो । 

महिला स्वास्थ्यको केन्द्रमा रहेको आजको विरोधाभास यही हो । औसत आयु बढेको भए पनि जीवनको गुणस्तर त्यसअनुसार सुधारिएको छैन । यो कुनै जैविक विशेषता वा अनिवार्यता होइन । यो स्वास्थ्य प्रणाली कसरी बनाइएको छ र त्यसले के मापन गर्छ भन्ने कुराको परिणाम हो ।

‘डब्लु हेल्थ इन्डेक्स फर हेल्थकेयर एन्ड लाइफ साइन्सेज’ अनुसार महिला स्वास्थ्य अन्तर कम गर्न आवश्यक कदम चाल्ने परिपक्व चरणमा पुगेका संस्थाहरूको सङ्ख्या न्यून छन् । रणनीति, तथ्यांक र उपचार प्रणालीमा महिला स्वास्थ्यको विषय व्यापक रूपमा अझै समेटिएको छैन । विशेषगरी निदान र प्रारम्भिक पहिचानका क्षेत्रमा हुनुपर्ने जति काम भएको छैन ।

ढिलो निदानले ढिलो उपचार र खराब परिणाम ल्याउँछ

महिला स्वास्थ्यका धेरै क्षेत्रमा यो शैली दोहोरिने गरेको छ । जब निदान ढिलो हुन्छ, उपचार पनि ढिलो हुन्छ । र, उपचार ढिलो हुँदा स्वास्थ्य परिणामहरू बिग्रँदै जान्छन्, जुन धेरै अवस्थामा रोक्न सकिने प्रकृतिका हुन्छन् । यो समस्या केवल मातृ तथा प्रजनन स्वास्थ्यमा सीमित छैन ।

विश्वभर महिलाको मृत्युको प्रमुख कारण मानिने मुटुरोग यस समस्याको स्पष्ट उदाहरण हो । हृदयघात भएपछि महिलाहरू पुरुषहरूको तुलनामा ५० प्रतिशत बढी गलत निदानको जोखिममा हुन्छन् । यस्ता गलत निदानले मृत्युको जोखिम ७० प्रतिशतसम्म बढाउन सक्छ ।

एन्डोमेट्रियोसिसजस्ता रोगहरूको निदान हुन लगभग एक दशक लाग्न सक्छ । यस अवधिभर लाखौँ महिलाहरू निरन्तर पीडा, असुविधा र अन्योलसँग बाँच्न बाध्य हुन्छन् । यी अलग–अलग घटनाहरू होइनन् । बरु रोग कसरी देखा पर्छ र कसरी विकसित हुन्छ भन्ने विषयमा महिला र पुरुषबीचका भिन्नताहरूलाई बेवास्ता गर्ने स्वास्थ्य प्रणालीको पूर्वानुमानयोग्य परिणाम हुन् ।

धेरै स्वास्थ्य प्रणालीहरू आकस्मिक रोगको उपचारका लागि बनाइएका थिए, रोकथाम र प्रारम्भिक पहिचानलाई प्राथमिकता दिनका लागि होइनन् । फलस्वरूप रोगहरू धेरै ढिलो पहिचान हुन्छन् । जब उपचार झन् जटिल, महँगो र कम प्रभावकारी भइसकेको हुन्छ,  यस समस्याको केन्द्रमा एउटा दुष्चक्र छ ।

दशकौँसम्म महिलाहरू चिकित्सकीय अनुसन्धानमा पर्याप्त रूपमा समावेश भएनन् । त्यसले महिला शरीरसम्बन्धी तथ्यांकमा गम्भीर कमी ल्यायो । ती कमीहरूले आज पनि लक्षण पहिचान, जोखिम मूल्याङ्कन र चिकित्सकीय निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावित गरिरहेका छन् । धेरै अवस्थामा रोगबारेको बुझाइ अझै पनि पुरुषकेन्द्रित मोडेलमा आधारित छ ।

यसको परिणाम केवल अधुरो ज्ञान मात्र होइन, महिलाका लक्षणहरूलाई बेवास्ता गर्ने, गलत अर्थ लगाउने, सामान्य ठान्ने वा धेरै ढिलो निदान गर्ने प्रणालीगत प्रवृत्ति पनि हो । यसले रोगको सही पहिचान हुन नदिई निदान ढिलो गराउँछ । 

जब रोगहरू पर्याप्त रूपमा निदान हुँदैनन्, तिनको वास्तविक बोझ पनि कम आँकिन्छ । यसले महिला स्वास्थ्यलाई गौण विषयका रूपमा हेर्ने प्रवृत्तिलाई बलियो बनाउँछ र लगानी सीमित रहन्छ । दुष्चक्रको प्रत्येक चरणले अर्को चरणलाई अझ बलियो बनाउँछ ।

महिला स्वास्थ्यमा स्रोत विनियोजनको असन्तुलन

यो असन्तुलन स्वास्थ्य प्रणाली र वित्तीय संरचनाहरूले स्रोतको प्राथमिकता कसरी निर्धारण गर्छन् भन्ने कुरामा पनि देखिन्छ । रिपोर्टको विश्लेषण अनुसार सन् २०२० देखि २०२५ बिच महिला स्वास्थ्य क्षेत्रमा करिब ३४ अर्ब डलर निजी लगानी भएको थियो, जसको झन्डै दुई तिहाइ हिस्सा प्रजनन क्षमता, प्रजनन स्वास्थ्य र महिलासम्बन्धी क्यान्सरजस्ता महिला–विशेष अवस्थाहरूमा केन्द्रित थियो ।

यसको तुलनामा महिलालाई असमान रूपमा प्रभावित गर्ने अन्य रोगहरू तथा प्रारम्भिक पहिचान र निदान प्रविधिमा निकै कम लगानी गरिएको थियो । त्यस्तै, नीति र प्रणालीहरूले पनि प्रारम्भिक पहिचानको मूल्यलाई पर्याप्त रूपमा स्वीकार गर्न सकेका छैनन् । रोकथामभन्दा उपचारलाई प्राथमिकता दिइने भएकाले स्वास्थ्य प्रणाली रोग आउनुअघि तयारी गर्नेभन्दा रोग आएपछि प्रतिक्रिया दिने संरचनामा सीमित छ ।

यो समस्या स्वास्थ्य क्षेत्रभित्र पनि देखिन्छ । ‘डब्लु हेल्थ इन्डेक्स’ ले देखाएअनुसार प्रारम्भिक पहिचानमा निदानको महत्त्वपूर्ण भूमिका भए पनि धेरै स्वास्थ्य सेवा पद्धतिहरूले महिलामा रोग कसरी फरक रूपमा देखा पर्छ र विकसित हुन्छ भन्ने कुरालाई पर्याप्त रूपमा समेटेका छैनन् । 

परिणामस्वरूप निदान उपकरण, उपचार प्रोटोकल र स्वास्थ्य सेवा प्रक्रियाहरू महिलाको अनुभव र लक्षणअनुसार पूर्ण रूपमा अनुकूल छैनन् ।

मेलबर्नमा सम्पन्न ‘विमेन डेलिभर २०२६’ सम्मेलनको ‘महिला स्वास्थ्यका लागि निदान क्षमताको सुदृढीकरण’ विषयक सत्रमा एक सहभागीले भनेका थिए, ‘हामी स्याउका रूख रोप्छौँ, तर स्याउ अरू कसैको आँगनमा झर्छन् ।’ अर्थात् प्रारम्भिक पहिचानबाट सिर्जित मूल्यको श्रेय प्रायः उपचार प्रणालीले पाउँछ, जबकि निदानलाई स्वास्थ्य सेवाको आधारभूत अङ्गका रूपमा पर्याप्त मान्यता दिइँदैन ।

निदान र उपचारबीचको विच्छेद

आज निदानका लागि तथ्याङ्क उपलब्ध छन्, परीक्षणहरू छन् र प्रविधिहरू तीव्र गतिमा विकसित भइरहेका छन् । तर तिनलाई स्वास्थ्य सेवा प्रणालीसँग प्रभावकारी रूपमा जोडिएको छैन । फलस्वरूप रोग पहिचान र उपचारबिच ठुलो दूरी कायम छ ।

यद्यपि प्रारम्भिक पहिचानलाई स्वास्थ्य प्रणालीमा प्रभावकारी रूपमा समावेश गर्दा के सम्भव छ भन्ने उदाहरणहरू पनि छन् । पाठेघरको मुखको क्यान्सर यसको स्पष्ट उदाहरण हो । प्रारम्भिक चरणमा पहिचान भएमा यसको जीवित रहने दर ९० प्रतिशतभन्दा बढी हुन्छ, जबकि रोग उन्नत चरणमा पुगेपछि यो दर २० प्रतिशतभन्दा तल झर्छ ।

अस्ट्रेलिया, स्विडेन र बेलायतजस्ता देशहरू खोप, नियमित परीक्षण र समयमै उपचारको संयोजनमार्फत पाठेघरको मुखको क्यान्सरलाई लगभग अन्त्य गर्ने दिशामा अघि बढिरहेका छन् । यसले प्रारम्भिक पहिचानलाई नीति, वित्तीय संरचना र स्वास्थ्य सेवासँग जोड्दा कस्तो उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने देखाउँछ । यो शिक्षा केवल एउटै रोगमा सीमित छैन ।

अबको चुनौती भनेको प्रारम्भिक पहिचान र एकीकृत स्वास्थ्य सेवाको आधारमा सम्पूर्ण स्वास्थ्य प्रणालीलाई पुनः डिजाइन गर्नु हो । यसको अर्थ स्वास्थ्य सेवाको मूल्याङ्कन गर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन गर्नु हो । निदानलाई खर्चका रूपमा होइन, प्रभावकारी उपचार सम्भव बनाउने आधारभूत पूर्वाधारका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।

यसका साथै प्रारम्भिक पहिचानलाई चिकित्सकीय मार्गदर्शन, वित्तीय संयन्त्र र प्रतिपूर्ति प्रणालीमा समावेश गर्न आवश्यक छ । महिलाको जीवनचक्रभरिका स्वास्थ्य अवस्थालाई समेट्ने तथ्याङ्क प्रणालीलाई पनि सुदृढ बनाउनुपर्छ ।