काठमाडौँ । चालु आर्थिक वर्षको १० महिनाको वैदेशिक व्यापारमा खानेतेल आयात अस्वाभाविक रुपमा बढेको छ । भन्सार विभागको पछिल्लो विस्तृत तथ्याङ्कअनुसार चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पहिलो १० महिना (साउनदेखि वैशाखसम्म) मा मात्रै नेपालले १ खर्ब ४५ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको खाने तेल तथा तेलजन्य वस्तु आयात गरेको छ ।
विभागकाअनुसार यस अवधिमा कुल ८७ करोड ३१ लाख ४८ हजार ६५२ लिटर परिमाणमा यी तेल आयात भएको छ । यस ठुलो परिमाणको आयातबाट सरकारले कुल १० अर्ब ४७ करोड ६२ लाख ९३ हजार रुपैयाँ राजस्व संकलन गरेको छ ।
अघिल्लो वर्षको यसै अवधिमा १ खर्ब २० अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ बराबरको तेल आयात भएको विभागको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।
नेपालमा यति ठुलो परिमाणमा तेल आयात हुनुको मुख्य कारण नेपाली उद्योगहरूले कच्चा तेल आयात गरी यहाँ प्रशोधन गर्ने र त्यसलाई पुनः भारततर्फ निर्यात गर्ने रि–एक्सपोर्ट मोडल हो ।
दक्षिण एसियाली स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र (साफ्टा) अन्तर्गत न्यून भन्सार दरको सुविधा पाउने भएकाले नेपाली व्यवसायीहरूले अर्जेन्टिना र ब्राजिलबाट कच्चा तेल ल्याएर भारत पठाउने गरेका छन् । नेपालमा तेल उद्योग करिब २ दर्जन छन् ।
सबैभन्दा धेरै भटमास तेल
आयात भएको तेलमध्ये भटमास (सोयाबिन) तेलको हिस्सा सबैभन्दा ठुलो देखिएको छ । १० महिनाको अवधिमा १ खर्ब ६ अर्ब ८२ करोड ४५ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको भटमास तेल आयात भएको छ । यो कुल आयात मूल्यको झण्डै ७३ प्रतिशत हिस्सा हो । नेपालले मुख्यतया कच्चा भटमास तेल आयात गरी यहाँ प्रशोधन गरेर स्वदेशी बजारमा आपूर्ति गर्ने र पुनः निर्यात गर्ने गरेका कारण यसको आयात उच्च देखिएको हो ।
भटमास तेलपछि सूर्यमुखी (सनफ्लावर) र पाम आयलको आयात पनि निकै ठुलो छ । तथ्यांक अनुसार १७ अर्ब ५७ करोड २८ लाख रुपैयाँको सूर्यमुखी तेल आयात भएको छ । त्यस्तै, कच्चा पाम आयल, प्रशोधित पामोलिन र पाम स्टेरिन गरी कुल १६ अर्ब ४२ करोड ३० लाख रुपैयाँ बराबरको पामजन्य वस्तु भित्रिएका छन् । विशेषगरी बिस्कुट, चाउचाउ र साबुन उद्योगका लागि पाम आयलको प्रयोग हुने गर्दछ ।
कुन तेल कति आयो ? 
कुन–कुन मुलुकबाट आयात हुन्छ तेल ?
नेपालमा भटमास र सूर्यमुखी तेलको सबैभन्दा ठुलो स्रोत अर्जेन्टिना बनेको छ भने पाम तेलका लागि इन्डोनेसिया र मलेसियामा निर्भर हुनुपरेको छ ।
नेपालको कुल तेल आयातमा भटमास तेलको वर्चस्व देखिएको छ । १० महिनाको अवधिमा १ खर्ब ६ अर्ब ८२ करोड ४५ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको भटमास तेल आयात भएको छ । यसको सबैभन्दा ठुलो स्रोत अर्जेन्टिना बनेको छ । अर्जेन्टिनाबाट मात्रै ५० करोड ३१ लाख लिटरभन्दा बढी कच्चा भटमास तेल ८१ अर्ब ७५ करोड ७८ लाख रुपैयाँमा आयात गरिएको छ ।
दोस्रो ठुलो स्रोतका रूपमा ब्राजिल रहेको छ, जहाँबाट ८ करोड ४० लाख लिटर तेल १३ अर्ब ७४ करोड ४२ लाख रुपैयाँमा भित्रिएको छ । यसैगरी, चीनबाट ६ अर्ब २१ करोड ८९ लाख रुपैयाँ बराबरको ३ करोड ६५ लाख लिटर तेल आयात भएको छ । भटमास तेल आयात हुने अन्य मुलुकहरूमा थाइल्याण्ड (२ अर्ब ३६ करोड), पाराग्वे (१ अर्ब ४७ करोड) र युद्धग्रस्त मुलुक युक्रेन (१ अर्ब २५ करोड) रहेका छन् । भारत, कुवेत र ओमानबाट पनि थोरै परिमाणमा प्रशोधित भटमास तेल आएको देखिन्छ ।
यस अवधिमा १७ अर्ब ५७ करोड २८ लाख रुपैयाँ बराबरको १० करोड ५७ लाख लिटर सूर्यमुखी तेल नेपाल भित्रिएको छ । यसमा पनि अर्जेन्टिना नै प्रमुख मुलुक देखिएको छ । अर्जेन्टिनाबाट ८ करोड २९ लाख लिटर सूर्यमुखी तेल १३ अर्ब ३६ करोड ५ लाख रुपैयाँमा आयात भएको छ ।
भटमास, सूर्यमुखी र पाम तेल बाहेकका अन्य विशेष तेलहरू पनि विभिन्न मुलुकबाट आयात हुने गरेका छन् । स्वास्थ्यका लागि लाभदायी मानिने ओलिभ आयल (जैतुनको तेल) मुख्यतया स्पेन, इटाली र टर्कीबाट आयात हुन्छ । स्पेनबाट मात्रै झण्डै ४ करोड रुपैयाँको ओलिभ आयल भित्रिएको छ । नरिवलको तेल मुख्यतया भारत र मलेसियाबाट आयात हुने गरेको छ ।
यसैगरी, युक्रेन नेपालका लागि सूर्यमुखी तेलको दोस्रो ठुलो स्रोत बनेको छ । युक्रेनबाट २ करोड २१ लाख लिटर तेल ४ अर्ब ३ करोड ८९ लाख रुपैयाँमा भित्रिएको छ । अन्य मुलुकहरूको हकमा मलेसियाबाट १० करोड ९९ लाख, भारतबाट ३ करोड ८ लाख र टर्कीबाट २ करोड ६ लाख रुपैयाँ बराबरको सूर्यमुखी तेल र त्यसको कच्चा पदार्थ आयात भएको छ ।
पाम आयल र पामोलिनको आयातमा भने दक्षिणपूर्वी एसियाली मुलुकहरू इन्डोनेसिया र मलेसियाको पकड देखिएको छ। कुल १६ अर्ब ४२ करोड ३० लाख रुपैयाँ बराबरको १० करोड २७ लाख लिटर पामजन्य उत्पादन नेपाल भित्रिएको छ । इन्डोनेसियाबाट मात्रै ६ करोड ४ लाख लिटर पाम आयल र पामोलिन गरी ९ अर्ब ४५ करोड ५९ लाख रुपैयाँको आयात भएको छ । त्यस्तै, मलेसियाबाट २ करोड ८९ लाख लिटर तेल ४ अर्ब ८२ करोड ९३ लाख रुपैयाँमा भित्रिएको छ । यसबाहेक थाइल्याण्डबाट १ अर्ब ८५ करोड र फिलिपिन्सबाट २३ करोड ९८ लाख रुपैयाँको पाम तेल आयात भएको तथ्याङ्कले देखाउँछ ।
भटमास, सूर्यमुखी र पाम तेल बाहेकका अन्य विशेष तेलहरू पनि विभिन्न मुलुकबाट आयात हुने गरेका छन् । स्वास्थ्यका लागि लाभदायी मानिने ओलिभ आयल (जैतुनको तेल) मुख्यतया स्पेन, इटाली र टर्कीबाट आयात हुन्छ । स्पेनबाट मात्रै झण्डै ४ करोड रुपैयाँको ओलिभ आयल भित्रिएको छ । नरिवलको तेल मुख्यतया भारत र मलेसियाबाट आयात हुने गरेको छ ।
त्यस्तै, तोरीको तेलको कच्चा पदार्थ र प्रशोधित तेल मुख्यतया भारतबाटै आयात हुन्छ । तिलको तेल चीन र भारतबाट आउँछ भने मकैको तेल मलेसिया र टर्कीबाट आयात भएको देखिन्छ । औद्योगिक प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने ’टालो’ भने करिब शतप्रतिशत भारतबाटै आयात हुने गरेको छ ।
तेस्रो मुलुकबाट आयता गरेर भारतमा निर्यात
चालू आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पहिलो १० महिना (साउनदेखि वैशाखसम्म) मा नेपालले प्रशोधित तेल निर्यात गरेर १ खर्ब १७ अर्ब ५५ करोड ३ लाख ३४ हजार रुपैयाँ वैदेशिक मुद्रा आर्जन गरेको छ । भन्सार विभागको तथ्याङ्क अनुसार यो अवधिमा ५८ करोड ८३ लाख लिटरभन्दा बढी विभिन्न प्रकारका प्रशोधित तेलहरू निर्यात भएका छन् ।
नेपालको यो निर्यात व्यापार पूर्ण रूपमा छिमेकी मुलुक भारतमा निर्भर देखिएको छ । निर्यात भएको कुल रकममध्ये ९९ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा भारतीय बजारले ओगटेको छ । नेपालले तेस्रो मुलुकबाट कच्चा तेल आयात गरी यहाँ प्रशोधन गरेर निर्यात गर्ने गरेको छ ।
विभागको तथ्याङ्कअनुसार नेपालबाट सबैभन्दा बढी प्रशोधित भटमास तेल निर्यात भएको छ । १० महिनाको अवधिमा १ खर्ब १ अर्ब २६ करोड रुपैयाँको भटमास तेल भारत निर्यात भएको छ । यस्तै, ७ अर्ब ४१ करोड रुपैयाँको सूर्यमुखी तेल र करिब ६ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँ बराबरको विभिन्न पामजन्य तेलहरू निर्यात भएका छन् ।
यस्तो छ निर्यात अवस्था
नेपालबाट तेल निर्यात मुख्यतया भारतमा केन्द्रित भए तापनि निकै सानो परिमाणमा विकसित मुलुकहरूमा पनि तेल पुगेको देखिएको छ । विभागको तथ्याङ्कअनुसार अस्ट्रेलिया, अमेरिका र बेलायतमा तोरी तेल निर्यात भएको छ । अमेरिकामा झण्डै २ लाख रुपैयाँको र अस्ट्रेलियामा ८६ हजार रुपैयाँको तोरीको तेल निर्यात भएको छ । यस्तै, बेलायतमा १ लाख रुपैयाँ बराबरको वनस्पति घिउ र ८२ हजार रुपैयाँको तोरीको तेल निर्यात भएको छ ।
